Basis là gì? Cách tính và ý nghĩa của basis trong chứng khoán phái sinh

Trong thị trường chứng khoán phái sinh, basis là một trong những chỉ báo được nhà đầu tư quan tâm khi theo dõi hợp đồng tương lai VN30. Chỉ số này thể hiện mức chênh lệch giữa giá hợp đồng tương lai và giá chỉ số cơ sở tại cùng một thời điểm. Thông qua basis, nhà đầu tư có thể quan sát tương quan giá giữa hai thị trường, nhận diện sự khác biệt trong kỳ vọng của bên mua và bên bán, từ đó có thêm dữ liệu phục vụ quyết định giao dịch.

Vậy basis là gì, được tính như thế nào và basis âm hay dương phản ánh điều gì? Bài viết dưới đây sẽ giải thích những kiến thức cơ bản và cách ứng dụng trong thực tế.

basis là gì

Basis là gì? Ý nghĩa của basis

Basis (mức chênh lệch giá) là khoảng cách giữa giá của hợp đồng tương lai và giá của tài sản cơ sở tại cùng một thời điểm. Đối với thị trường phái sinh Việt Nam, khi phân tích hợp đồng tương lai VN30, basis thường được xác định bằng chênh lệch giữa giá hợp đồng tương lai VN30 và điểm số chỉ số VN30.

Ví dụ: nếu chỉ số VN30 đang ở mức 1.800 điểm nhưng hợp đồng tương lai VN30F1M được giao dịch ở mức 1.805 điểm, basis là dương 5 điểm. Ngược lại, nếu hợp đồng tương lai có giá thấp hơn chỉ số cơ sở, basis sẽ mang giá trị âm.

Vì sao xuất hiện basis?

Basis xuất hiện do giá hợp đồng tương lai và giá tài sản cơ sở được hình thành từ những yếu tố cung cầu và kỳ vọng khác nhau.

Trên thị trường cơ sở, giá VN30 phản ánh diễn biến của nhóm cổ phiếu thành phần. Trong khi đó, giá hợp đồng tương lai còn chịu ảnh hưởng bởi kỳ vọng của nhà đầu tư về biến động thị trường trong tương lai, chi phí vốn, cổ tức dự kiến và thời gian còn lại đến ngày đáo hạn.

Vì vậy, hai mức giá không nhất thiết phải bằng nhau trong suốt thời gian hợp đồng còn hiệu lực.

cách tính basis
Cách tính basis

Công thức tính basis trong chứng khoán phái sinh

Cách tính basis tương đối đơn giản. Nhà đầu tư lấy giá hợp đồng tương lai trừ đi giá chỉ số cơ sở tại cùng thời điểm.

  • Công thức: Basis = F – S

Trong đó:

  • F: Giá hợp đồng tương lai.
  • S: Giá chỉ số cơ sở VN30.
  • Basis: Mức chênh lệch giữa hai mức giá.

Ví dụ cách tính basis VN30F1M

Giả sử tại một thời điểm trong phiên giao dịch:

  • Chỉ số VN30: 1.800 điểm.
  • Hợp đồng tương lai VN30F1M: 1.806 điểm.
  • Khi đó: [Basis = 1.806 – 1.800 = +6]

Như vậy, basis đạt mức dương 6 điểm, tức giá hợp đồng tương lai đang cao hơn chỉ số VN30 cơ sở 6 điểm.

Nếu hợp đồng tương lai giảm xuống 1.795 điểm trong khi VN30 vẫn ở mức 1.800 điểm, basis sẽ là -5 điểm.

Lưu ý: Khi so sánh basis, nhà đầu tư cần sử dụng giá của hợp đồng tương lai và chỉ số cơ sở tại cùng thời điểm, tránh lấy dữ liệu ở các thời điểm khác nhau dẫn đến sai lệch.

Basis âm và basis dương nói lên điều gì?

Basis có thể mang giá trị dương, âm hoặc bằng 0. Mỗi trạng thái thể hiện một tương quan giá khác nhau giữa hợp đồng tương lai và chỉ số cơ sở.

Basis dương là gì?

Basis dương xuất hiện khi giá hợp đồng tương lai cao hơn chỉ số VN30.

Điều này có thể phản ánh kỳ vọng tích cực của một bộ phận nhà đầu tư về diễn biến thị trường trong thời gian tới. Ngoài ra, mức chênh lệch còn có thể xuất phát từ chi phí vốn và các yếu tố định giá hợp đồng.

Tuy nhiên, basis dương không đồng nghĩa thị trường chắc chắn tăng. Nhà đầu tư cần kết hợp thêm diễn biến VN30, thanh khoản, khối lượng giao dịch và các yếu tố khác để đánh giá.

Basis dương (Ảnh minh họa)
Basis dương (Ảnh minh họa)

Basis âm là gì?

Basis âm xảy ra khi giá hợp đồng tương lai thấp hơn chỉ số VN30 cơ sở.

Trạng thái này có thể cho thấy tâm lý thận trọng hoặc kỳ vọng kém tích cực của một bộ phận người tham gia thị trường. Khi nhu cầu bán hợp đồng tương lai tăng, giá hợp đồng có thể chịu áp lực và khiến basis mở rộng theo hướng âm.

Dù vậy, basis âm không phải tín hiệu chắc chắn cho thấy VN30 sắp giảm. Chênh lệch âm cũng có thể chịu tác động từ thời gian đáo hạn, chi phí vốn và hoạt động phòng vệ rủi ro.

basis âm là gì
Basis âm (Ảnh minh họa)

Basis bằng 0 có ý nghĩa gì?

Basis bằng 0 khi giá hợp đồng tương lai bằng giá chỉ số cơ sở. Đây là trạng thái hai mức giá đang hội tụ tại thời điểm quan sát.

Tình trạng này thường được chú ý khi hợp đồng tương lai tiến gần ngày đáo hạn, bởi giá hợp đồng có xu hướng hội tụ với giá trị chỉ số cơ sở theo cơ chế thanh toán.

basis bằng 0
Basis bằng 0 (Ảnh minh họa)

Những yếu tố ảnh hưởng đến basis

Basis không cố định mà thay đổi liên tục theo điều kiện thị trường. Một số yếu tố chính gồm:

Cung cầu hợp đồng tương lai

Khi lực mua hợp đồng tương lai tăng mạnh, giá hợp đồng có thể tăng nhanh hơn chỉ số cơ sở, khiến basis mở rộng theo hướng dương. Ngược lại, áp lực bán lớn có thể kéo giá hợp đồng xuống thấp hơn VN30 và khiến basis âm sâu hơn.

Kỳ vọng về xu hướng thị trường

Những thông tin kinh tế vĩ mô, chính sách tiền tệ, kết quả kinh doanh doanh nghiệp và diễn biến thị trường quốc tế có thể ảnh hưởng đến kỳ vọng của nhà đầu tư.

Nếu thị trường kỳ vọng VN30 tăng, nhu cầu mua hợp đồng tương lai có thể gia tăng. Ngược lại, tâm lý phòng thủ có thể thúc đẩy hoạt động bán hoặc phòng vệ vị thế.

Thời gian còn lại đến ngày đáo hạn

Thời gian đến đáo hạn ảnh hưởng trực tiếp đến mức chênh lệch hợp lý giữa giá hợp đồng tương lai và chỉ số cơ sở. Khi thời gian còn lại ngắn dần, basis thường có xu hướng thu hẹp.

Lãi suất và cổ tức kỳ vọng

Chi phí vốn và cổ tức dự kiến của các cổ phiếu thành phần trong VN30 cũng tác động đến giá hợp đồng tương lai. Đây là những yếu tố được phản ánh trong mối quan hệ định giá giữa hợp đồng tương lai và tài sản cơ sở.

Các yếu tố ảnh hưởng basis (Ảnh minh họa)
Các yếu tố ảnh hưởng basis (Ảnh minh họa)

Basis liên quan thế nào đến hoạt động giao dịch?

Trong giao dịch phái sinh, basis thường được sử dụng như một dữ liệu tham khảo để đánh giá tương quan giá và tâm lý thị trường.

Hỗ trợ đánh giá tâm lý thị trường

Nhà đầu tư có thể theo dõi sự thay đổi của basis để nhận diện mức độ chênh lệch giữa kỳ vọng trên thị trường phái sinh và diễn biến của chỉ số VN30.

Chẳng hạn, nếu VN30 đi ngang nhưng basis chuyển từ dương sang âm sâu, đây có thể là dấu hiệu cho thấy thị trường phái sinh đang xuất hiện áp lực bán tương đối lớn.

Kết hợp với chiến lược Long và Short

Basis có thể hỗ trợ nhà đầu tư đánh giá bối cảnh trước khi mở vị thế:

  • Long: Mua hợp đồng tương lai với kỳ vọng giá tăng.
  • Short: Bán hợp đồng tương lai với kỳ vọng giá giảm.

Tuy nhiên, không nên quyết định Long chỉ vì basis dương hoặc Short chỉ vì basis âm. Nhà đầu tư cần kết hợp xu hướng giá, thanh khoản, vùng hỗ trợ và kháng cự cùng khả năng quản trị rủi ro.

Ứng dụng trong giao dịch chênh lệch giá

Basis còn được quan tâm trong chiến lược arbitrage (giao dịch chênh lệch giá). Nhà đầu tư chuyên nghiệp có thể xem xét đồng thời vị thế trên thị trường cơ sở và phái sinh nhằm khai thác chênh lệch giá khi xuất hiện cơ hội phù hợp.

Tuy nhiên, chiến lược này đòi hỏi tính toán chi phí giao dịch, chi phí vốn, cổ tức và rủi ro thực hiện lệnh. Không phải mọi mức basis lớn đều tạo ra cơ hội arbitrage có lợi nhuận.

Basis thay đổi thế nào khi hợp đồng tương lai gần đáo hạn?

Khi hợp đồng tương lai tiến gần ngày đáo hạn, thời gian để giá hợp đồng và chỉ số cơ sở duy trì mức chênh lệch ngày càng ngắn.

Theo cơ chế định giá và thanh toán của hợp đồng tương lai, giá hợp đồng có xu hướng hội tụ về giá trị tài sản cơ sở khi đáo hạn. Vì vậy, basis thường thu hẹp dần về 0.

Tuy nhiên, quá trình hội tụ không nhất thiết diễn ra đều đặn. Trong những phiên biến động mạnh, basis vẫn có thể thay đổi đáng kể do cung cầu và hoạt động giao dịch.

Nhà đầu tư cần đặc biệt chú ý đến ngày đáo hạn, bởi biến động giá trong giai đoạn này có thể ảnh hưởng đến việc đóng, duy trì hoặc chuyển vị thế sang hợp đồng tháng tiếp theo.

Phân biệt basis với các khái niệm liên quan

Basis thường được nhắc cùng một số thuật ngữ trong thị trường phái sinh. Tuy nhiên, các khái niệm này không hoàn toàn giống nhau.

Khái niệm Ý nghĩa
Basis Chênh lệch giữa giá hợp đồng tương lai và giá tài sản cơ sở
Contango Trạng thái giá hợp đồng tương lai cao hơn giá giao ngay
Backwardation Trạng thái giá hợp đồng tương lai thấp hơn giá giao ngay
Arbitrage Chiến lược khai thác chênh lệch giá giữa các tài sản hoặc thị trường liên quan
Open Interest Số lượng hợp đồng đang tồn tại, chưa được tất toán hoặc đóng vị thế

Contango và backwardation mô tả trạng thái tương quan giá trong một số thị trường hàng hóa và tài sản tài chính. Trong khi đó, basis là con số thể hiện mức chênh lệch cụ thể tại một thời điểm. Hai khái niệm này có liên quan nhưng không nên sử dụng thay thế cho nhau.

Câu hỏi thường gặp về basis

Basis âm có phải tín hiệu thị trường sắp giảm?

Không nhất thiết. Basis âm có thể phản ánh áp lực bán hoặc kỳ vọng thận trọng trên thị trường phái sinh, nhưng cũng chịu ảnh hưởng từ chi phí vốn, cổ tức và thời gian đến đáo hạn. Nhà đầu tư nên kết hợp nhiều chỉ báo trước khi đánh giá xu hướng.

Basis dương có tốt hơn basis âm không?

Không có trạng thái nào luôn tốt hơn. Basis dương hay âm chỉ thể hiện mối tương quan giá tại một thời điểm. Ý nghĩa của chúng cần được đặt trong bối cảnh thị trường và thời gian còn lại của hợp đồng.

Basis có luôn bằng 0 vào ngày đáo hạn không?

Về nguyên tắc, giá hợp đồng tương lai hội tụ với giá trị chỉ số cơ sở khi đáo hạn theo cơ chế thanh toán. Tuy nhiên, nhà đầu tư cần phân biệt giá giao dịch cuối cùng với giá thanh toán cuối cùng được xác định theo quy định của hợp đồng.

Có nên giao dịch chỉ dựa vào basis?

Không nên. Basis là một dữ liệu tham khảo, không phải công cụ dự báo độc lập. Việc sử dụng riêng lẻ chỉ báo này có thể dẫn đến đánh giá thiếu toàn diện và gia tăng rủi ro giao dịch.

Kết luận

Hiểu rõ basis là gì giúp nhà đầu tư nắm bắt mối quan hệ giữa giá hợp đồng tương lai và chỉ số VN30 cơ sở. Thông qua việc theo dõi basis âm, basis dương, các yếu tố tác động và xu hướng hội tụ khi đáo hạn, nhà đầu tư có thêm dữ liệu để đánh giá diễn biến thị trường phái sinh.

Để cập nhật thông tin và theo dõi diễn biến hợp đồng tương lai VN30, bạn có thể tham khảo VN30F Hoàng Việt – trang thông tin chứng khoán tập trung vào thị trường phái sinh VN30. Đây là nguồn tham khảo giúp người đọc tìm hiểu kiến thức, theo dõi biến động thị trường và bổ sung góc nhìn trước khi đưa ra quyết định giao dịch. Hãy kết hợp thông tin tham khảo với kế hoạch quản trị rủi ro phù hợp.